Analiz: Nezhmetdinov’un Kusuru

Satrançta Dünya Şampiyonluğu, bir oyuncu için ulaşılabilecek en yüksek mertebe. Reyting listelerinin ortaya çıkışından sonra bazı satranç severlerin, en iyi oyuncuyu belirlemek adına unvanın gerekli olup olmadığını sorgulamalarına karşın, ayda bir değişen kuvvet derecelerinin ömür boyu saklayacağınız bu unvanla eşdeğer olmadığı apaçık ortada. Bu durumun nedenini hiç şüphesiz satrancın gücünün ve gizemliliğinin kaynağını oluşturan gelenekçi, klasik bakış açışı oluşturuyor diye düşünmekteyim.

Ancak satrançla ilgilenen milyonları düşündüğümüzde, bu prestijli unvana erişebilen oyuncu sayısının gerçekten de çok az olduğunu görürüz. Belki de bu nedenle, satranç kulüplerimizin duvarlarını, satranç kitaplarımızın kapaklarını bu şöhretli isimlerin resimleri kaplar. Hayatımızda yakından hiç tanıyamayacağımız, dünya görüşlerini benimseyip benimsemediğimiz bu isimler, tahta başında yaptıkları hamlelerle hepimizin kahramanlarıdır ve her zaman öyle de kalacaklardır.

Bir de Dünya Şampiyonu olamamış isimsiz kahramanlar var, hiç şüphesiz. Morphy, Rubinstein, Keres, Bronstein ve Korchnoi bu saydıklarımdan yalnızca birkaçı. Bugünkü yazımızın kahramanı ise, Tatar kimliğiyle öne çıkmış, tahtanın başında tamamen korkusuz bir kimliğe bürünen Rashid Gibyatovich Nezhmetdinov’dan başkası değil.

“Kimse satranç kombinezonlarını Rashid Nezhmetdinov gibi göremez.”
- Mikhail Botvinnik

nezhmetdinov

Bu büyük ismi benimle tanıştıran, aynı Nezhmetdinov gibi Kazan’da yaşayan bir başka satranççı dostumuz Ramil Khusnullin’den başkası değildi. Aynı zamanda bir dama ustası da olan Nezhmetdinov, kuru görünen sakin konumları dahi bir anda karmaşık bir savaş alanına çevirebilmesi yeteneği ile öne çıkmış bir isimdir. Tal, Spassky, Bronstein, Boleslavsky, Polugaevsky, Flohr, Geller, Vasiukov gibi şöhretli isimlerin, Tatar oyuncu karşısında mağlubiyetler yaşaması, oyunun bu aniden değişen karakteri sebebiyle oluşmuş bir durumdur. Polugaevsky ve Chernikov karşısındaki yaratıcılıkla dolu mükemmel zaferleri, bu partileri satranç hazinesinin en değerli parçalarından yapmıştır.

polucher

Ancak bu yazımızda Nezhmetdinov, nispeten az bilinen, ancak belki de kendisinin Dünya Şampiyonu mertebesinden uzakta kalmasına sebep olmuş kusurunu da gözler önüne seren, öğretici bir partisini sizlerle paylaşmak istiyorum.

 

 
 

Nezhmetdinov – Kamyshov
10. Rusya Şampiyonası, Gorki 1950, [B11]

1 e4 c6

Sağlamlığıyla bilinen Caro-Kann Savunması, keskin konumlardan hoşlanan Nezhmetdinov karşısında belki de doğru bir tercihti. Ancak en kuru görünen konumları dahi karıştırabilen Tatar oyuncu, rakibinin açılış ilkelerine uymayışını etkili bir şekilde cezalandırmasını bildi.

2 Af3 d5 3 Ac3 Af6?!

Günümüzde 3…Fg4 4 h3 Fxf3 5 Vxf3 e6 varyantıyla, beyaz-renkli fili kırıştıktan sonra merkez piyonları beyaz-renkli karelere yerleştirme düşüncesi en sık rastlanır kurgulardandır. Ancak belki de siyahlar, rakibinin 5. hamlede ortaya koyduğu fikri gözden kaçırmıştı.

4 e5 Ae4 (D)

1

 

 

 

 

 

 

 

 

5 Ae2!

Satrançta ustalaşma yolundaki ilk adım elbette ki genel prensiplere hakim olmaktır. Ancak ustalığa giden esas yol, hangi durumlarda bu ilkelerin ikinci plana alınıp, mücadele üzerinde daha fazla etkisi olacak diğer unsurların uygulamaya konmasına karar verebilmekten geçer. Siyahlar e4-karesine yerleştirdiği atıyla rakip konum karşısında bir parça baskı oluşturmaya çabalamıştı. Ancak beyazların, at kırışmasını engelleyen bu tepkisi, e4-atını gerçekten de zor durumda bırakmaktadır. Öyle ya, e4-atı adeta boşluğa bakar vaziyette bırakmıştır.

5…Vb6

Siyahlar çareyi f2-karesine saldırmakta arıyor. Böylece atın tempolar yitirmesine sebep olacak d3-sürüşü engellenmiş olacaktır. Fakat tüm sorunların sona erdiğinden henüz söz edemeyiz.

6 d4 c5

Partiyi ilk defa incelerken, siyahların …c5-sürüşüyle acaba gereğinden fazla saldırgan bir tutum içerisine mi girdiğini sorgulamıştım. İlk bakışta 6…Ff5 ve takiben …e6 sonrasında …c5-sürüşü daha mantıklı gibi görünmekteydi. Yalnız bu durumda beyazların e4-atının düşme sıkıntısını temel alan farklı fikirleri olurdu: 6…Ff5?! 7 Ah4!. Buradaki düşünce f5-filini istemek kadar f3-sürüşüyle e4-atını sıkıntıya sokmaktır. Evet, 7…Fd7 8 f3 g5 varyantı taş kaybını engeller; ancak 9 fxe4 gxh4 10 exd5 cxd5 11 Af4 Ac6 12 c3 sonrasındaki konum beyazlar için iyidir.

7 dxc5 Vxc5

7…Axc5 ile d5-piyonunu bırakmak enteresan olarak nitelendirilebilir. Fakat piyonu almak zorunda olmayan beyazlar 8 Af4 e6 9 Fe2 Fe7 10 0-0 0-0 11 c4 dxc4 12 Fxc4 Ac6 13 Ve2 ile hafif üstün bir konuma girebilirdi.

8 Aed4 Ac6 9 Fb5!

c6-karesindeki açmazın kolaylıkla savuşturulacağını düşündüğümüzde, b5-karesi fil için ideal değil gibi görünmekte. Ancak beyazlar, rakibine gelişim hususunda sıkıntı yaşatabilmek adına bir piyon fedasına başvuracaktı.

8…Fd7 10 0–0! (D)

2

 

 

 

 

 

 

 

 

Yayınladığımız Çocuklar İçin Satranç Taktikleri kitabında, GM Chandler’ın ‘Elastik Bant Tuzağı’ ismiyle andığı taktiğe izin vererek. Evet, şimdi atın kilit öneme sahip e5-piyonunu alması mümkündü. Ancak bu durumda gelişim biraz daha sekteye uğramayacak mıydı? Nezhmetdinov inisiyatifi ele geçirme arzusunu, materyal kaygılarının her zaman önünde tutmuştur.

10…Axe5

Siyahlar fedayı 10…e6 hamlesiyle reddedebilir. Ancak 11 Fe3 Vb4 12 c4 sonrasındaki konum çok riskli gibi görünüyor.

11 Axe5 Fxb5 12 Axb5 Vxb5 13 Ke1!

Bütün gürültü, bu sakin hamle için miydi? Böyle düşünüyorsanız, yanılıyorsunuz. Daha önceki yazılarımda Kasparov’un şu sözlerine birçok defa yer vermiştim: “…satranç mücadelesi, rakibimizin yapmak istediklerini yaptırmama mücadelesidir.” Şahı merkezde yer alırken, siyahların en önemli isteği, filini geliştirip, 0-0 vasıtasıyla şahını güvenlik altına almaktı. Beyazların son hamlesi de tam da bu planı durdurmayı amaçlar. Şimdi rutin bir devamyoluna bakacak olursak: 13…e6 14 c4! (siyah vezire a4-e8 çaprazı üzerinde yer yok; ki bu durum d7-karesini savunmasız bırakır) 14…Va5 15 Kxe4! (D) ve d7-karesindeki mat fikri oyunu beyazlara kazanır.

3

 

 

 

 

 

 
 

Rakibinin bu düşüncesini fark eden Kamyshov, öncelikle atını güvenli noktaya çekiyor. Ancak bu vezir hamleleri ve geri çekilmeler, beyazların yalnızca doğal hamleleri yaparak kayda değer bir gelişim üstünlüğü elde etmesine izin vermiştir.

13…Af6 14 Fg5!

Her şey plana uygun: beyaz fil d7-karesinin önemli savunucusu olan f6-atına baskı uygulayacağı noktadan geliştiriliyor.

14…e6

Başka ne yapılabilir ki?

15 c4! (D)

4

 

 

 

 

 

 

 

 

Gelişim üstünlüğü geçici bir üstünlüktür, bunu unutmayalım. Rakibin yaşandığı sıkıntılar henüz mevcutken, hatları açan ve oyundaki gerilimi yükselten bu türdeki hamleler çok doğaldır.

15…Va5

Piyona dokunmak hemen kaybederdi: 15…dxc4 16 Fxf6 gxf6 17 a4! (bir kere daha siyah vezire çapraz üzerinde yer yok) 17…Vd5 18 Vxd5 exd5 19 Ag6+ ve beyazlar kazanır.

16 Fxf6?!

d7-karesi zayıflığından yararlanma planını devam ettirmek, burada daha önemli bir fırsatın kaçmasına sebep oluyor. Burada yeni plan f7-karesinin zayıflığının peşine düşmek olmalıydı: 16 cxd5 Axd5 (16…Vxd5 17 Va4+ b5 18 Va6 varyantında vezir rakip kampa sızmış olur) 17 Vh5 g6 18 Vf3 f5 19 Ac4! Vc5 (siyah vezir d5-atına göz kulak olmalı) 20 Kac1! (D) ve bitirici bir üstünlükle.

4b

 

 

 

 

 

 
 

Satrançta estetik değerlere çok önem veren Nezhmetdinov, hoş bir son kurgulamıştı, ancak hazırladığı varyantın forse olmaması, siyahlara ciddi savunma olanakları verecekti.

16…gxf6 17 Axf7 (D)

5

 

 

 

 

 

 

 

 

Şahı tahtanın ortasında bırakmasıyla bitirici darbe gibi görünüyor. Yalnız unutulmamalıdır ki, en kötü konumlarda bile çoğu zaman savunma olanakları bulunur.

17…Şxf7 18 Vh5+ Şe7 19 cxd5 e5 20 f4 Vxd5?

Beyazlar rakip merkezi piyon darbeleriyle yıkmaya çalışırken, hatların açılmasına izin veren böylesine vurdumduymaz bir hamle yapılmamalıydı. 20…Vb6+ 21 Şh1 Fg7 ile e5-piyonunu savunmak, daha da önemlisi gelişmemiş taşları yavaş yavaş mücadeleye katma düşüncesi elbette ki daha doğruydu. Bu durumda beyazlar 22 fxe5 fxe5 23 Kxe5+ Fxe5 24 Vxe5+ varyantında en fazla beraberliğe ulaşabilecekti. Ancak partideki hata beyazlara bir kere daha kazanç konum verecek.

21 fxe5 f5 22 e6 Şf6 23 h4!

Çifte tehdit: g5- veya f7-karelerinden mat!

23…Fc5+ 24 Şh1 Vxe6 25 Vh6+ 1-0

İşte bu estetik değerlere öncelikli olarak önem verme yaklaşımı Nezhmetdinov’u en üst noktalardan uzak tutmuştu. Ne olursa olsun, biz satranç severler kendisine ancak müteşekkir olabiliriz. Eğer bu korkusuz tutum sergilenmemiş olsaydı, Polugaevsky ve Chernikov karşısındaki vezir fedalarına, Şah-Hint Savunması’ndaki (daha sonra tematik olmuş) …Fxh3 fedalarına nasıl kavuşabilirdik?

Not: Nezhmetdinov’un diğer öğretici oyunlarına aşağıdaki PGN göstericiden ulaşabilirsiniz…

Yararlanılan Kaynak: Super Nezh, Chess Assasin, Alex Pishkin, Thinker’s Press 2000

piskin

 

 

 

 

 

 

Hazırlayan: FM Alper Efe Ataman

Facebook'da paylaş