Analiz: Taşların İyileştirilmesi

Satranç mücadelesinde açılış safhasının sonuna yaklaşıldığında, yapılması gerektiği açık olan hamlelerin sonuna geldiğimizde, tarafların konumlarını geliştirmek adına uygun planları bulması gerekir. Rakibimizin konumumuzu tehlikeye sokabilecek somut bir tehdidi olmadığında, yani bir diğer deyişle, acele etmenin elzem olmadığı hallerde, kendi pozisyonumuzu geliştirmenin bir yolu taşların iyileştirilmesinden geçer. Tek bir taşın konumunun iyileştirilmesi, zaman zaman rakip konum karşısında ciddi bir sıkıntı yaratabileceğinden, bu fikir karşısındaki taraf aslında göründüğünden daha etkili olan bu planı durdurmak adına vargücüyle çaba gösterir.

Bu yazımızda atların konumlarının iyileştirilmesinin, mücadelenin neticesi üzerinde nasıl belirgin bir etkisi olabileceğini ortaya koymaya çalışacağız. Elbette ki yazılarımız çok daha iyileştirilebilir; lakin, her zaman olduğu gibi bir klasik örnek ve oradan çıkarılan derslerin modern bir uygulaması burada yer verdiğimiz yöntem olacak. Hoşunuza gideceğini umuyorum.

capa1925

 

 

 

 

 

 

 

Kübalı Dünya Şampiyonu Jose Raul Capablanca’nın ünü satranç dünyasının da ötesine geçmiş. Yukarıda 7 Aralık 1925 tarihli TIME dergisinin kapak resmi görünmekte.

Jose Raul Capablanca – Marc Fonaroff
New York 1918, [C66]

1 e4 e5 2 Af3 Ac6 3 Fb5 Af6

Günümüzde siyahlar 3…Af6 oynadığında kendisinin vezir kırışmasının yaşandığı bir Berlin oyunsonuna erişmeyi arzu ettiğini düşünürüz. Ancak yirminci yüzyılın ilk çeyreğinde, siyahların bu oyunsonundaki savunma olanaklarından haberdar olduğunu iddia etmek güç. İncelediğimiz oyunda Fonaroff, İspanyol Açılış karşısında Steinitz-vari bir yaklaşım ortaya koyuyor.

4 0–0 d6

Steinitz’in etkisinden bahsederken, bu piyon sürüşü kastedilmiştir. Sağlam bir konuma ulaşmak ile rakibe merkezde hareket serbestisi tanıyacak pasif bir konumda kalmak arasında ince bir çizgi bulunur. Siyahların görevi, sağlam yaklaşımı doğru bir zamanlamayla harekete geçirilecek aktif karşı oyun arayışlarıyla sürdürmek olmalıdır.

5 d4

Taraflardan birisi merkezde herhangi bir inisiyatif arayışında bulunmadığında, diğer tarafın girişimde bulunması bir haktan ziyade, aslında bir gerekliliktir. Aksi takdirde, rakibin olası pasif konumundan faydalanılamayacak ve kendisine arzu ettiği rahat konuma erişme imkânı tanınmış olacaktır.

5…Fd7 6 Ac3 Fe7 7 Ke1 (D)

1

 

 

 

 

 

 

 

7…exd4

Gerilimi düşürmek için aceleci olmaya gerek var mıydı? 7…a6 8 Fxc6 Fxc6 9 dxe5 dxe5 10 Vxd8+ Kxd8 11 Axe5 Fxe4 12 Axe4 Axe4 13 Fh6 (a1-kalesinin yolunu tempoyla açmak adına) 13…Axf2 14 Fxg7 Kg8 15 Şxf2 Kxg7 16 Ad3. Bu muhtemel devamyolu sonrasında kaydadeğer bir üstünlükten söz edebilmek güçtür. Dolayısıyla Fonaroff’un d4-karesinden alışlara girerek rakip kuvvetlerin merkeze yerleşmesine izin vermesinin doğruluğu sorgulanmalıdır.

Bir dizi taş kırışmasının ardından bir sonraki diyagramda gösterilmiş konuma ulaşılacaktı.

8 Axd4 Axd4 9 Vxd4 Fxb5 10 Axb5 0–0 (D)

2

 

 

 

 

 

 

 

11 Vc3!

Taktikler arasında önemli bir yere sahip olan kare boşaltma teması, burada konumsal amaçlar adına uygulanıyor. Beyazlar burada c-piyonuna saldırırken, aslında daha önemli bir düşüncenin peşinde: d4-karesini atın kullanımı için boşaltmak. Böylece b5-karesinde önemli bir işlevi olmayan at, f5-karesinde çok daha etkili bir role soyunabilecektir. Nispeten kısa menzilli taşlar olan atlar, rakip hedeflere yakın olmayı severler, öyle değil mi?

11…c6?!

Taktik savunma, siyahlara daha iyi bir oyun veremez miydi? 11…Vd7!? 12 Vxc7 (12 Axc7? Kac8-+) 12…Vxb5 13 Vxe7 Kfd8! varyantındaki …Kd8-d7 fikri beyaz vezire korkulu anlar yaşatırdı. Peki, madem ki esas planımız atın konumunun iyileştirilmesiydi; ya 12 Ad4 hamlesiyle devam edersek? 12…d5! 13 e5 Ae4 (buradaki tempo önemli; siyahlar …c7-c5 sürüşü için zaman kazanmalı) 14 Vd3 c5! ve siyahlara makul bir oyunla.

Oyunun devamını gördükten sonra bu yorumlarda bulunabilmek oldukça kolay. Ancak siyahların son hamlesi de çok mantıklı görünmektedir. c7-piyonu karşısındaki tehdit tempolu bir şekilde karşılanmışken, beyazların merkezdeki hakimiyetini sorgulayacak …d6-d5 sürüşünün önü de açılmıştır. Bakalım Capablanca’nın atı f5-karesine transfer etme düşüncesi bu sınavdan geçebilecek mi?

12 Ad4 Ad7

Siyahlar 12…g6’yla Af5 fikrini kesebilir, ancak Fh6 ve takiben Kad1 devamyolunda hızla gelişimini tamamlayan beyazlar hafif üstünlüğe erişir.

13 Af5 Ff6 14 Vg3 Ae5 (D)

3

 

 

 

 

 

 

 

15 Ff4!

15 f4’ten daha etkili: 15…Ag6 (…Fh4 tehdidiyle) 16 Vd3 d5 17 e5 Fe7. Tıpkı Botvinnik – Tıpkı Kasparov başlıklı incelememizde, ilerlemiş e-f piyonlarının etkisinden söz etmiştik. Fakat oyundaki tercih sonrasında siyahlar …c6-sürüşüyle başlayan d6-piyon zayıflığından muzdarip olur.

15…Vc7 16 Kad1 Kad8 (D)

4

 

 

 

 

 

 

 

Böylece tüm taşlarını ideal noktalara yerleştirmiş olan beyazlar için bitirici girişimde bulunma vakti gelmişti. f5-karesindeki atın etkisi uygulanan kombinezonun başarısında önemli bir yere sahiptir.

17 Kxd6! Kxd6 18 Fxe5 Kd1

Son sıra zayıflığını temel almış, başarısız bir deneme. Ancak siyahlar rakibini bir kere daha doğru çözümü bulma konusunda zorlamak istemiş olmalı.

19 Kxd1 Fxe5 20 Ah6+ Şh8 21 Vxe5!

Bu kez, zarif vuruşla son sıra zayıflığından yararlanan beyazlar kazanan taraf olur.

21…Vxe5 22 Axf7+ 1–0

Capablanca’nın bu galibiyetini günümüz standartlarında oldukça basit bir kazanç şeklinde değerlendirebiliriz. Ancak klasiklerin öneminin tam da burada yattığından önceki incelemelerimizde söz etmiştik. Taraflardan birisi oynarken, diğeri ancak alkışlayacak. Böylece olası bir hatanın nasıl cezalandırılabileceği, en açık (ve en ekonomik) şekilde gözler önüne serilebilsin.

Birlikte çalışmalarda bulunduğum bazı arkadaşlarım, satrançta benzerliklerin önemi konusunun benim açımdan bir saplantıya dönüştüğü konusunda zaman zaman uyarılarda bulunurlar. Kim bilir, belki de haklılar; lakin farklı birçok yapıda, ya da değişik açılışlar sonucunda ulaşılan konumlarda büyükustaların eski şampiyonların adeta izinden giderek güçlü rakipleri karşısında galibiyetler elde etmesi, bu durumun benim açımdan ancak ve ancak haklı bir saplantı olarak değerlendirilmesinin sebebi olur.

Şimdi inceleyeceğimiz partide, Çek büyükusta David Navara’nın Capablanca’nın oyunundan esinlendiğini iddia etmek, çok da yanlış olmayacaktır.

navara04

 

 

 

 

 

 

 

 

 

GM David Navara, tahta başındaki korkusuzluğuna karşın, satranç dünyasının en ‘mütevazı’ isimlerinin başında geliyor.

David Navara – Mikhail Ivanov
Reykjavik 2010, [C41]

1 e4 d6 2 d4 Af6 3 Ac3 e5 4 Af3 Abd7

Pirc-Ufimtsev Savunması’ndan Philidor Savunması’na dönüşüm. Siyahlar konumunun sağlamlığından, beyazlar ise merkezdeki hareket serbestisi ve alan üstünlüğünden hoşnut olmalı. Zaten açılış tercihleri böyle şekillenmez mi? Çoğu zaman her iki taraf da ulaşılan konumun kendisi için olumlu olduğunu düşünür, ancak sonuçta haklı olanı belirleyen, doğru fikir ve planı hayata geçiren tarafın ta kendisi olur.

5 Fc4 Fe7 6 0–0 0–0 7 a4

…b7-b5 ilerleyişinin siyahların temel planlarından birisi olduğu yapıda, beyazların bu fikri vezir kanadında alan kazanarak durdurmak istemesi çok doğal.

7…c6 8 Ke1 a5

Siyahların sürüşü de oyunun devamında yaşanacaklar konusunda önemli bir ipucu vermekte. b4-karesinin kontrolünü ele alan siyahlar, böylece atını c5-karesine yerleştirmenin ilk adımını atıyor. Öyleyse, uygun bir zamanlamayla yapılacak …exd4 alışı siyahlar için doğal bir devamyolu.

9 h3 exd4 10 Vxd4!? (D)

5

 

 

 

 

 

 

 

10 Axd4 gibi doğal bir alış varken, kim vezirin ortaya atılmasını düşünür ki? Ancak belki de Navara, rakibine izole vezir piyonuyla kaldığı, ancak beyazların merkezdeki hakimiyetine son verecek bir seçenekten kaçınmak istemiş olabilirdi: 10 Axd4 d5!? 11 exd5 Ab6! (işte siyahların fikri bu: b6-atı beyaz file saldırarak d5-karesinden piyon kaybı yaşanmasını engeller) 12 Fb3 Abxd5 13 Axd5 Axd5 14 Fxd5 exd5. Siyahların sahip olduğu fil çifti, beyazların d4-blokajını bir ölçüde dengelese de, hafif üstünlüğün beyazlarda olduğu yadsınmamalı.

Ancak Çek büyükusta, kağıt üstünde oldukça güçlü olduğu rakibi karşısında taş kırışmalarına girmek yerine, etkin vezirler baskı oluşturmayı amaçlamış olabilir.

10…Ac5 11 Ff4

Böylece beyazlar oyunun ilk aşamasındaki hedefini belirledi: hassas d6-piyonu.

11…Ae6 12 Fxe6 Fxe6 13 Kad1 Ae8 (D)

6

 

 

 

 

 

 

 

Siyahlar f6-karesini filin kullanımı için boşaltır ve …Ff6 hamlesiyle konumunu bir ölçüde rahatlatmayı arzular. Ancak beyazlar, Capablanca’nın 11 Vc3! hamlesini andıran fikriyle d4-karesini atı kullanımı için boşaltır.

14 Ve3!

Böylece Af3-d4 manevrasının önü açıldığı gibi, aynı zamanda d1-kalesi d8-vezirine göz dikmiş olduğundan 14…Ff6 fikrinin de önü kesilmiş olur: 15 e5!.

14…Vb8

Görünen o ki, Ivanov vezirin d1-kalesiyle aynı dikey üzerinde konumlanmasından rahatsız olmakta. Vezirin ilginç b8-a7-c5 manevrası belki de bu varyant içindeki tematik bir plan, ancak Navara etkili oyunuyla düşünceyi etkisizleştirecek.

15 Ad4 Va7 16 Vg3 Vc5 (D)

7
 

 

 

 

 

 

 

Taraflar küçük planlarını hayata geçirdi. Beyazlar atını d4-, vezirini de g3-karelerine yerleştirerek ideal taş dizilimine erişmek üzereyken, siyahlar da d8-karesinde yer alarak d6-piyonunu daha da hassas bırakan (e5-sürüşleri karşısında) vezirini merkeze yerleştirmeyi başardı.

Ancak beyazların konumundaki c3-atının hala ideal bir noktada olmadığını görmekteyiz. Stratejik amaçlara ulaşmakta taktikler her zaman yardımcı mekanizmalar olmuştur. Daha önce uyguladığı Vd4-e3-g3 manevrasıyla hem vezirini, hem de d4-karesine yerleşen atının durumunu iyileştirmiş olan beyazlar, c3-atı için önce ideal noktayı belirler ve daha sonra da bu ‘şemaya’ ulaşabilmek adına somut taktik varyantlardan yararlanır.

17 Ad5!

Bu mükemmel hamle siyahların tüm planlarını suya düşürüyor. Öncelikle atın neden bir tabu olduğunu anlamalıyız: 17…cxd5 18 exd5 Fxd5 (18…Vxd5 19 Axe6+-) 19 Kxe7 ve beyazlara açık bir üstünlükle. 17…Fxd5 18 exd5 Ff6 19 c3 cxd5 20 Af5 ve beyazlara umut veren bir hücumla. Evet, bu taktik varyantları, özellikle de Sicilya yapılarında tematik olan Ac3-d5 manevrasını görebilmek birçoklarımız için çok zor olmamalı. Ancak ata dokunulmadığı takdirde amaçlanan nedir? Elbette atı ideal f5-karesine yerleştirebilmek.

17…Fd8 18 Ae3

Atlar çoğu zaman adeta birbirlerinin ayağına dolanarak, işlevsiz atlar konusunu karşımıza getirir. Ancak incelemekte olduğumuz oyunda e6-filinin f5-karesine yerleşecek atı doğrudan yok edebilmesi, beyazları f5-karesini her iki atıyla birden kontrol etme arayışına iter.

18…Ff6 19 c3 Kd8?!

Artık beyazlar atlarından birisini f5-karesine yerleştirmeye hazırken, hala bu uyuntuluk niye? Evet, 19…Fxd4 20 cxd4 sonrasındaki konumda da beyazlar üstün taraf olmasına karşın, en azından şah kanadında tahribat yaratabilecek olan kuvvetlerden birisi yok edilmiş olabilirdi.

20 Adf5 Fxf5 21 Axf5 (D)

8

 

 

 

 

 

 

 

Beyazın işlevsiz tek bir taşı yokken, siyah kuvvetler savunma görevleri dolayısıyla ancak pasif noktalarda. Bu durum mücadelenin, Capablanca-Fonaroff karşılaşmasındakine benzer şekilde taktik bir şekilde sonlanabileceğinin önemli bir işaretçisi.

21…Vc4 22 e5!

Bütün hazırlıklar tamamlandığına göre, artık harekete geçme zamanı!

22…dxe5 23 Kxd8 Fxd8

23…exf4 24 Kexe8 beyazlara kazanırdı.

24 Fxe5 f6 25 Fd6 1–0

Tek bir taşın iyileştirilmesinin sonuç üzerinde bu denli büyük bir etkisi olduğunu görmek gerçekten de enteresan. Ancak satranç, sizce de, her defasında bizi heyecanlandıran bu ilginçliğiyle güzel değil mi?

Facebook'da paylaş