Analiz: Provokasyon

spartachessHakkında yazılmış birçok makalede (hatta kitapta*), satrancın hayatın küçük bir yansıması olduğundan bahsedilmiştir. Gerçek satrançseverler olarak, satrancı yaşamımızın her alanına yerleştirme çabası içerisinde, acaba bizler ‘hayatta yalnızca görmek istediklerimizi mi görmeye çalışıyoruz?’ sorusu kafama takılmıyor değil. Eğer bir konunun gerçekliğini veyahut güzelliğini, ısrarla başkalarına kanıtlamaya çabalıyorsak, bu durum bir samimiyetsizlik ifadesi olmaz mı aynı zamanda?

Okuyucuları yukarıdaki sözlerime karşı çıkmaya kışkırtabildim mi, bilemiyorum. Umarım öyle olmuştur, çünkü bu yazımızın konusu provokasyon yoluyla plan olacak.

Satranç mücadelesinde, rakibin konumu içerisindeki gizli zayıflıkları bizlerin yaratması gerekir. Ancak bu amaca tek başına ulaşabilmemiz çoğu zaman mümkün olmaz. Bu yolda ilerlerken, rakibin bize el vermesine de ihtiyaç duyarız. Konum içerisindeki somut bir rahatsızlıktan kurtulmak, ya da bir tehlike karşısındaki ortaya konan erken önlem yaklaşımları, pozisyonda henüz pek de önemli olmadığı düşünülen birtakım zayıflıkların oluşmasına sebep olabilir. Öyleyse bu zayıflıkların ortaya çıkabilmesi adına, zaman zaman rakibin tahrik edilmesi gerekir.

Rapid (hızlı) satranç, ağır parti oyunları kadar derinlik içermeyen, ancak oyuncuların pratik oyun güçlerini tahtaya yansıttıkları bir mecra. Geçtiğimiz haftasonu Brezilya’da katıldığı turnuvalarda elde ettiği başarılarıyla, rapid satrançtaki maharetini bir kere daha kanıtlayan Dünya Şampiyonu Magnus Carlsen’in iki yıl önce kazandığı bir partiyi inceleyeceğiz.

Anuar Ismagambetov – Magnus Carlsen
Dünya Rapid Satranç Şampiyonası, Astana, 2012 [C91]

1 e4 e5 2 Af3 Ac6 3 Fb5

İspanyol Açılışı üst düzeyde en çok tercih edilen açılışlardan.

3…a6 4 Fa4 Af6 5 0–0 Fe7 6 Ke1 b5 7 Fb3 d6 8 c3 0–0 9 d4 (D)

1

 

 

 

 

 

 

Beyazların son hamlesine kadar, her şey ana teoriyi takip ediyordu. Ancak Ismagambetov, d2-d4 sürüşünü g4-karesinin kontrolünü sağlayarak hazırlayan 9 h3 profilaktik hamlesi yerine, doğrudan 9 d4 ilerleyişini tercih ediyor. Beyazlar, siyahın muhtemel tepkisi olan 9…Fg4 hamlesinden çekinmeye gerek olmadığı iddiasında.

9…Fg4

Carlsen de düşüncesini aksi doğrultuda ortaya koyuyor. c6-atının, e5-piyonunun ve henüz g4-karesine yerleşen filin d4-piyonuna baskı oluşturduğunu görmekteyiz. Beyazların bu fikir karşısında biri oyunda oynanmış olan iki seçeneği bulunur.

10 d5!?

Yazımızın ana konusundan uzaklaşacak da olsak, partideki hamleyi açıklamadan önce diğer seçeneğe bir bakalım: 10 Fe3. Beyazlar taktik fikre dayanarak filini e3-karesinden geliştirebilir ve d4-piyonunu bu şekilde güçlendirebilir. Aslında e4-piyonu belki de göründüğü kadar zehirli değildir? 10…Axe4 11 Fd5 Vd7 12 Fxe4 d5 13 Fc2 e4 14 h3 Fh5 15 Ae5 Fxd1 16 Axd7 Fxc2 17 Axf8 Kxf8. Evet, filin d3-karesine yerleşerek e4-piyonunun desteğini görmesi siyahların piyona karşı kalite eksikliğini kompanse eder; ancak kendisi niçin oyunun bu kadar erken bir safhasında materyal anlamda geri kalmak zorunda olsun ki? O halde 10 Fe3 exd4 11 cxd4 Aa5 12 Fc2 c5 (12…Ac4) 13 dxc5 Vc7!? (Lajos Portisch). Burada d6-piyonuna dokunulması riskli: 14 cxd6?! Fxd6 ve birçok tehditle. Bunun yerine girilecek 14 h3 Fxf3 15 Vxf3 Ac4 16 Fc1 Vxc5 varyantı oldukça renkli bir mücadele yaşanmasına yol açabilirdi.

Kısa incelemenin ardından partideki 10 d5!? sürüşüne geri dönelim. Beyazların amacı merkezi kapatarak mücadeleyi kanat oyununa taşımak olmalı. Siyahlar da bu amaçla mücadele eden bir planı benimseyecek.

10…Aa5

At bu tür konumlarda ‘İspanyol fili’ne saldırmak adına tahtanın kenarına gidebilir.

11 Fc2 c6! (D)

2

 

 

 

 

 

 

Merkezin d4-d5 sürüşü sonrasında kapalı bir hal alması, siyahlar açısından olumsuz bir durumdu. Kanat oyunu için Abd2-f1-g3 gibi olanaklara sahip beyaz karşısında merkezin açılması, c6-karesinde yaşanacak olası değişim sonrasında d6-piyonu zayıf kalacak olsa da, siyahlara karşı oyun için daha fazla fırsat verir.

12 h3 Fc8

Burada 12…Fh5 hamlesi filin, Abd2-f1-g3 manevrası sonrasında yanlış bir noktada kalmasına sebep olurken, 12…Fd7 kaçışı da küçük bir taktikle yanıtlanabilirdi: 13 Axe5 dxe5 14 d6. Muhtemel 14…Fe6 15 dxe7 Vxe7 16 Ad2 Kfd8 17 Vf3 Ad7 18 Af1 Ac4 19 Ag3 sonrasında f5-karesine sağlamlaştırabilecek …g6-sürüşü, siyah-renkli karelerde e7-filinin yokluğunda zayıflıklara sebep olabilirdi. İşte bu somut nedenlerle siyahlar fili başlangıç noktasına geri çekiyor.

13 dxc6 Vc7

c6-piyonunu almaya acele etmeye gerek yok. Mücadelenin devamında da göreceğimiz üzere, at rakibin konumunda zayıflıklar yaratılması adına farklı bir görev üstlenecek.

14 Abd2 Vxc6 15 Af1 Ac4

İşte yazımızın konusunu oluşturan provokasyon budur. a5-karesinde, tahtanın kenarında pasif bir görünüm veren at şimdi c4-karesinde beyazların gelişimini sekteye uğratmayı amaçlıyor. Öyle ya, b2-karesine uygulanan baskı sebebiyle c1-fili henüz gelişememektedir. Ayrıca, f1-atının f5-karesinin yanı sıra d5-karesine de göz dikebileceği f1-e3 manevrasının da önü kesilmiştir. Beyazlar rakibin atının pozisyonunu şimdilik sorgulamak istemese de, eninde sonunda b2-b3 sürüşünün yapılması kaçınılmazdır.

16 Ag3 Ke8 17 b3 (D)

3

 

 

 

 

 

 

Böylece siyahlar açısından planın ilk aşaması tamamlanmış oluyor. Rakibine bu sürüşü yaptırarak siyahların ne elde etmek istediği henüz belli değil. Ancak Carlsen kendi oyun planını b3-piyonunun zayıf bırakılması üzerine kuracak.

15…Ab6 18 Fe3 Abd7!

c3-piyonunu almak, b6-atını boşta bıraktığından elbette ki mümkün değildi. Carlsen yaptığı hamleyle c3-piyonunu tehdit etmeye başlarken, aynı zamanda atını b3-piyonuna baskı kuracağı c5-karesine yöneltmektedir.

19 Fd2 Ac5 20 Kc1 Fe6 21 Ve2 (D)

4

 

 

 

 

 

 

Tarafların son hamleleriyle kaleleri arasındaki bağlantıyı sağlaması, açılış safhasının sona erdiğine işaret etmektedir. Öyleyse ortaya konulmuş olan planları geliştirme zamanı. Siyahlar hâlihazırda b3-karesindeki piyona c5-atı ve e6-filiyle göz dikmiştir. Bu plana destek vermek adına görev a-piyonuna düşer.

21…a5! 22 Ag5 Fd7 23 c4

Anlaşılan o ki, Ismagambetov b5-piyonuna saldırarak olası …a5-a4 ilerleyişinin etkisini sınırlandırmak istiyor. Ancak …b4-sürüşü sonrasında da aynı fikir, belki de bu defa daha büyük bir etkiyle uygulanabilecektir.

23…b4 24 Kcd1 Vb6

…a5-a4 sürüşü öncesindeki son hazırlık: siyahlar b4-piyonunu sağlamlaştırıyor.

25 Fe3 a4

Beklendiği üzere…

26 Kd2 axb3 27 axb3 Ka3 (D)

5

 

 

 

 

 

 

Böylece artık siyahların beyaz-renkli fili tarafından hedef alınamasa da, b3-piyonu karşısında kaleyle baskı kurulmuştur. Yazımızın en başında da değindiğimiz üzere, zaman zaman planlarımızı belirleyen, rakibimizin yaptığı hamleler sonucu kendi kendine yarattığı zayıflıklar olur. Ancak ilk olarak 17 b3 hamlesiyle ortaya çıkmış olan piyon zayıflığını provoke edenin, c4-karesine etkili bir şekilde yerleşmiş siyah at olduğunu da unutmayalım. Mücadelenin devamında, beyazların üretken bir plan bulmakta zorlandığını görürken, siyahların sürekli olarak b3-piyonu zayıflığını temel alan bir oyun ortaya koyduğuna şahit olacağız.

28 Vd1 h6

Siyahlar b3-piyonu artık kalıcı bir zayıflığa dönüştüğünden, rakibine şah kanadında en küçük bir aktiflik imkânı daha tanımak istemiyor ve öncelikle şahının etrafındaki atı uzaklaştırıyor.

29 Af3 Vc6

e4-piyonu b3- kadar büyük bir zayıflık olarak değerlendirilemese de, beyazlar bu merkezi kuvveti savunmaya zorlanmaktadır.

30 Vb1 Ff8 31 Ah4 g6

Atın f5-karesine yerleşmesine izin vermeye hiç gerek yok.

32 Af3 Kea8

26…axb3 sonrasında siyah kalelerin kullanımına açılmış olan a-dikeyinden yararlanmayı sürdürerek.

33 Şh2 Fe6 34 Ked1 K8a6 35 Ke1 Şh7 36 Vd1 Ka2 37 Fb1 Ka1 38 Vc2 K1a3

Kalenin a2-, a1- ve en sonunda da a3-karesine yaptığı manevralar sonucunda, beyazlar b3-piyonunu tutabilmek adına siyah-renkli filinden vazgeçmek zorunda kalıyor. Bu ise siyahlara, siyah-renkli kareler üzerinde de hâkimiyet verebilir.

39 Fxc5 Vxc5 40 Af1 Ad7!

b3-karesine göz dikmiş c5-atını yitirmekten ötürü üzülmeye gerek yok. Öyle ya, bu kareyi kullanabilecek olan bir başka at daha mevcuttur.

41 Ae3 Va5 42 Vd1 Ac5 (D)

6

 

 

 

 

 

 

Konumun içerisindeki bir zayıflık pozisyondaki hâkim tarafı işte böyle belirleyebilir. Yukarıdaki diyagramda siyahlar b3-zayıflığını temel alarak taşlarını etkili noktalara yerleştirmişken, bunun karşısında beyaz taşları ancak savunma görevleri üstlenmiş halde görebiliyoruz.

43 Fc2 Ka1 44 Ve2 Va2 45 Kxa1 Vxa1 46 Ad5 Fxd5 47 exd5 Vc3

Nihayet b3-piyonu düşüyor. Çaresizlik içinde ortaya konmuş olan birkaç girişim sonrasında beyazlar terk edecek.

48 Ah4 e4 49 g3 Ka2 50 Şg2 Axb3 51 Axg6 Vf3+! 0–1

Provokasyon: ‘Herhangi bir kişiye, gruba, kuruluşa veya devlete karşı girişilen ve onları sonradan ağır sonuçlar verecek bir karşı eylemde bulunmaya zorlayan, önceden tasarlanmış girişim.’ Kulağı tırmalayan, bir huzursuzluk habercisi. Bu defa ‘kazanmak adına her yol mübah’ görüşünü benimsemiş arkadaşları kışkırtacak bir ‘provokatif eylemle’ yazıyı noktalayalım: siz siz olun, centilmenlikten ödün vermeyin!

Satrançta plan konusu, bir başka yazımızla devam edecek.

* Zirveye Çıkan Yol, Garry Kasparov, Koridor Yayıncılık (=How Life Imitates Chess, Bloomsbury Publishing)

Facebook'da paylaş