Analiz: Oyun Dışı

Üstünlük elde etme iddiası içinde, rakip kuvvetlerin oyun dışında bırakılmasının önemini Winter – Capablanca, 1919 klasik partisinden bu yana biliyoruz. Bu öylesine mühim bir mesele olmalı ki, Ukrayna kökenli Amerikalı büyükusta Semion Palatnik, Tarrasch’ın o meşhur özdeyişi olan “kötü konumlanmış bir taşınız, tüm pozisyonunuzu kötü yapar” ifadesini örnekleyen partilerle dolu çalışmasını, Tarrasch Formulü isimli bir kitaba dönüştürmüş. İncelememize anlatılmak istenene vurgu yapabilmesi açısından bir ‘aşırı’ örnekle başlamak istiyoruz. Daha sonra da modern bir örnekle, Tarrasch’ın sözünün günümüzde geçerliliğini nasıl koruyabildiğini göreceğiz.

tarrasch

 

 

 

 

 

Elizbar Ubilava – Gennadi Timoschenko
SSCB 1974, [B30], (FM Ataman)

1 e4 c5 2 Af3 Ac6 3 Fb5

Sicilya Savunması / Çelyabinsk Devamyolu’nun Sveshnikov’la birlikte en önemli öncülerinden olan Timoshcenko karşısında mantıklı bir tercih. Sveshnikov’un kendisi, [B33] kodlu varyant hakkında hazırladığı yapıtında Timoschenko’nun katkılarından övgüyle söz etmişti. Dolayısıyla keskin Sicilya konumlarına girmek pratik açıdan doğru olmayabilir.

3…e6 4 0–0 Age7 5 Ac3 a6 6 Fxc6 Axc6 7 d4 cxd4 8 Axd4 d6 9 Axc6!?

Bu noktaya kadar her şey normal seyrinde ilerlemişti. Ancak beyazların son hamlesiyle merkezi atını c6-atıyla kırışıp, siyahların merkezde çok sayıda piyona sahip olmasına izin vermesini görmek enteresandır. Belki de amaç, vezirini d4-atını savunma görevinden serbest bırakıp, kendisinin saldırı arayışlarına girmesine fırsat vermekti.

9…bxc6 10 Vh5 g6 11 Vh3 Kb8 12 Kd1 Fg7 13 Vg3 Fe5 (D)

1

 

 

 

 

 

 

 

 

Görünen o ki, siyahlar hassas d6-piyonunun savunmasında …Fe5 hamlesine bel bağlamıştı. Ancak bir dönem Anand’ın sekondantlığını da yapmış bir isim olan GM Ubilava, çok öğretici bir çözüm bulmayı başardı.

14 Vxe5!!

Avantaj sağlayacak şekilde forse devamyollarına götüren kuvvetli bir vezir fedası. Burada amaçlanan, sürekli olarak ertelenmesiyle gelişimsiz kalan siyah kuvvetleri ‘sonsuza değin’ oyun dışında bırakmaktır.

14…dxe5 15 Kxd8+ Şxd8 16 Fg5+ Şe8

16…Şc7 17 Ff6 ve takiben Fxe5+-Fxb8.

17 Ff6 Kg8 18 Kd1 Fd7 (D)

2

 

 

 

 

 

 

 

 

Siyahlar yapılan feda sonrasında kalite önde kalmasına karşın, rakibinin sürekli yinelenen tehditleri dolayısıyla henüz karşı aktiviteden bahsedemiyor. GM Ubilava, filini etkili olacağı bir gediğe, kalesini de kullanabileceği tek açık dikeye yerleştirmişti. Şimdi ise sıra atın iyileştirilmesine geldi:

19 Aa4!

Forse hamleler sonrasında yeni bir planı başlatırken, her zaman taşlarımızın hangi karelerde etkili olabileceklerini düşünerek yola koyulmalıyız. ‘Şematik düşünce’ içerisinde, beyazlar atının c5-karesinde etkili olacağını görerek, bu kuvvetinin geçici olarak tahtanın kenarında yer almasından herhangi bir rahatsızlık duymuyor.

19…Kb4

Uzun süredir rakibinin tehditleri karşısında savunma hamleleri yapmak zorunda kalan siyahlar, aktiflik için karşısınd çıkan ilk fırsatı değerlendirmenin peşinde. Ancak bu da nafile bir çaba olacak.

20 Ac5! Kd4 21 Kxd4!

Tahta üzerindeki taşların sayıları azaldıkça kırışmalara dikkat etmek gerekir. Öyle ya, az sayıdaki taşla sonuca gidebilmek, fırsatların da azalması dolayısıyla güçleşebilir. Ancak bu noktada, f6-fili ile c5-atının uyum içerisinde kalarak siyah kuvvetleri adeta hapsedeceğini gören beyazlar, rakibinin hareket edebilen tek taşını ortadan kaldırmakta en ufak bir çekince duymaz

21…exd4 (D)

3

 

 

 

 

 

 

 

 

22 h4!

Sonuna kadar incelik. Palatnik burada şu benzerliği kurmuş: ‘bulaşıcı hastalığı olanlar karantinaya alınmalı!’ Bu noktada kalenin kurtulmasına kesinlikle fırsat verilmemelidir.

22…e5 23 f3

d7-filinin çaprazı açılmasına açılmıştı, ancak bu kuvvetin tek başına bir hedef bulabilmesi mümkün değil. Beyazlar yavaş, ancak emin adımlarla şahının konumunu geliştirerek sonuca gidecektir.

23…Fe6 24 b3 a5 25 g4 h5 26 g5 (D)

Siyah şah ve kale karşısında gerçek bir hapishane!

4

 

 

 

 

 

 

 

 

26…Fh3 27 Şf2 Kf8 28 Şe2 Kg8 29 a4 Kf8 30 b4!

a-geçeri sonucu belirleyecektir.

30…axb4 31 a5 Fc8 32 Şd3 Kg8 33 Şc4 Fa6+ 34 Şxb4 Ff1 1–0

Evet doğru, her gün karşımıza böylesine çarpıcı vezir fedaları yapma fırsatları çıkmıyor. Ancak biz fani satrançseverler, bazı prensipleri ve tutumları tam olarak kavrayabilmek adına böyle ‘aşırı’ örnekleri incelemeye ihtiyaç duyarız. Yazımızın başında da değindiğimiz üzere, şimdi daha yakın zamanlarda oynanmış modern bir örnekle devam edeceğiz. Çinli büyükusta Hua Ni, Tarrasch formulünün geçerliliğini sürdürdüğünü, güçlü Gürcü rakibi karşısında bakalım nasıl ispatlamıştı…

Hua Ni – Mikheil Mchedlishvili
Dünya Takımlar Şampiyonası, İsrail 2005, [E29], (FM Ataman)

1 d4 Af6 2 c4 e6 3 Ac3 Fb4 4 a3!?

Son dönemlerde popülaritesini iyice arttıran bu sistemde, beyazlar merkezde sahip olacağı piyon çoğunluğunun, c-dikeyindeki hedef alınacak bingeç piyonlardan daha önemli bir unsur olduğu iddiasında. Bir nevi statik – dinamik unsurlar mücadelesini de görmekteyiz: siyahlar rakibinin c-dikeyindeki durağan, kalıcı zayıflığından faydalanmaya çalışırken, beyazlar piyon çoğunluğunun ilerletilmesiyle sağlanacak alan avantajı ve hücum fırsatlarını değerlendirme çabası içerisinde olacak.

4…Fxc3+ 5 bxc3 c5 6 e3 b6 7 Fd3 Ac6 8 Ae2

Merkezi piyon ilerleyişinden söz etmişken, f-piyonunun önünü boş bırakmak oldukça mantıklı görünmektedir.

8…0–0 9 e4 Ae8!?

Bir profilaktik yaklaşım örneği. Siyahlar kendi f-piyonunun önünü boşaltıp, rakip piyonların ilerleyişi karşısında erken önlem alırken, atını da c4-piyonu karşısında baskı uygulayabileceği d6-karesine doğru yönlendirmekte.

10 0–0 Fa6 11 f4 (D)

5

 

 

 

 

 

 

 

 

İşte karşınızda statik zayıflıklar vs. dinamik öğeler!

11…f6 12 e5

Dinamik unsurlar harekete geçirilmedikleri takdirde, sahip oldukları potansiyel etkiyi tahtaya yansıtamazlar. Bu nedenle GM Ni, vakit kaybetmeden saldırı fırsatlarını kollamakta.

12…Kc8

Siyahlar da bir başka kuvvetini hedef c4-piyonu karşısında konumlandırıyor.

13 Vc2 f5?!

Siyahların b1-h7 piyonunu bu şekilde kapatmasının sonuçlarının ağır olacağını mücadelenin devamında göreceğiz. Alternatif 13…g6 hamlesi merkezdeki yapıyı henüz esnek tutabilirdi.

14 d5 Aa5 (D)

6

 

 

 

 

 

 

 

 

Şimdi c4-piyonu nasıl tutulabilir? 15 Va2? exd5 sonrasında d3-filinin boşta kalması sebebiyle bu mümkün olmaz. Ancak belki de beyazlar, kasten c4-piyonunu bırakıp siyah taşlar arasındaki ahenksizlikten yararlanmak istemişti.

15 d6!

e8-atının kaderini tayin etmenin ilk adımı. Beyazlar merkezi kilitleyerek hücum fırsatlarını sınırlandırmış olmuyor mu? Doğru, ancak rakibimizin değişen tepkileri sonrasında planlarımızın değişmesi olağandır.

15…Fxc4 16 Fxc4

Aynı GM Ubilava’nın 21 Kxd4! hamlesiyle ortaya koyduğu yaklaşımda olduğu gibi, beyazlar burada rakibinin aktif taşlarını ortadan kaldırmanın doğru olduğunu düşünüyor.

16…Axc4 17 Vd3 b5

17…Aa5 de mümkündü, fakat 18 c4 sonrasında beyazların bir kere daha hatırı sayılır bir kompanzasyonu olduğu belirtilmelidir.

18 a4 a6 19 axb5 axb5 20 Ka7 Ka8 21 Kb7!

Taşlarının önemli bir kısmı pasif noktalarda kalmışken, siyahların 7inci yataydaki bir rakip kaleye tahammül edebilmesi kolay olmayacak. Peki, bu ne anlama geliyor? Beyazın bahsedilen aktif kuvvetini ortadan kaldırma arayışı içerisinde, siyahlar da kendisine aktiflik verebilecek kalesini yitirecektir.

21…Kb8 22 Kxb8 Vxb8 23 Fe3 (D)

7

 

 

 

 

 

 

 

 

Oyunun yeni bir safhasına geçildi. Şimdi e8- ve f8-karelerinde iki önemli rakip taşı oyun dışında bırakmış olan beyazlar, vezir kanadında fırsatlar kovalayacak. Bakalım, yapılmış olan piyon fedası doğru çıkacak mı?

23…Vb6 24 Ac1!

23 Fe3 ile başlatılmış c5-piyonuna baskı planına yeni bir destek kuvvet, Ae2-c1-b3 manevrasıyla katılacak. Yaşanması muhtemel tehlikeli senaryolar karşısında, siyahlar çareyi piyon zincirini şah kanadında parçalamakta arayacak.

24…g5 25 Ab3 gxf4 26 Fxc5 Vc6 27 Fd4 Ag7 28 Vf3!

Bir başka öğretici kırışma! Rakip vezirin saklanabileceği etkili bir kare olmadığını fark eden beyazlar, g7-karesindeki atın sonsuza dek oyun dışında kalacağı oyunsonunda, piyon geride olsa da üstün olacağını anlar.

28…Vxf3 29 gxf3 (D)

8

 

 

 

 

 

 

 

 

29…Kc8 30 Ka1 Şf7 31 Ka7

Kalenin 7inci yataya gelmesiyle siyahlar oyun dışında kalmış atın yanı sıra yeni bir problemle karşı karşıya kalır: hassas d7-piyonu. Böylesine zayıflıklar, diğer kuvvetleri savunma görevlerine bağladıklarından, aslında pasif bekleyişin de bir işaretçisi olurlar.

31…Şe8 32 Şf2 Ah5 33 Şe2

Ubilava-Timoschenko partisindeki benzer şekilde, her şey yoluna koyulduktan sonra şahın konumunun iyileştirilmesi tipik bir yaklaşım.

33…Ab2 34 Ac5 Kd8 (D)

9

 

 

 

 

 

 

 

 

Sonuca gitme zamanı!

35 Axe6! dxe6 36 Ke7+ Şf8 37 Kxh7 1–0

Satranç kitaplarında sihirli formüller hiçbir zaman olmadı, olmayacak da. Ancak bu çalışmalarda anlatılanları kavramaya çalışarak satrancı daha iyi anlamaya çalışabilirsiniz!

Yararlanılan kaynak: The Tarrasch Formula, Sam Palatnik & Mark Ishee, Chess Digest 2003.

Facebook'da paylaş