Analiz: İlk Karşılaşmadaki Yaratıcılık

Geçmişte hazırladığım yazıları takip eden satrançseverler, yaratıcılık konusuna özel bir önem verdiğimi anımsayacaktır*. Karşılaşma öncesinde yapılan onca hazırlığın amacı, aslında tahtada kendimizi emin hissedebileceğimiz bir pozisyona ulaşmak olur. Fakat tüm bu çabalara karşın, mücadelenin bir noktasında hazırlık safhasından ayrılıp, yalnızca genel satranç anlayışımızla ele almamız gereken konumlarla karşı karşıya kalırız. İşte bu noktada gösterilecek olan yaratıcı yaklaşımın, oyunun sonucu üzerinde belirleyici bir etkisi olabilir.

FischerBotvinnik-crop-horz

 

 

 

 

Güçlü bir rakip karşısındaki ilk karşılaşmalar her zaman özeldir. Botvinnik – Fischer, Varna 1962; Karpov – Kasparov, Leningrad 1975 (simultane) ve Carlsen – Kasparov, Reykjavik 2004 (rapid) hemen ilk akla gelenlerden. Bense, yaratıcılık hakkında güzel bir örnek teşkil etmesi açısından, iki ünlü ismin ilk defa karşılaştıkları, 1992 yılında Paris’te oynanan Kasparov – Kramnik rapid partisini inceleyeceğim.

Garry Kasparov – Vladimir Kramnik
Hızlı Oyun, Paris 1992, [B30]

1 e4 c5 2 Af3 Ac6 3 Fb5

Rossolimo Sicilyası. Kasparov henüz 17 yaşında olan genç rakibini Açık Sicilya sularında test etmek yerine sağlam bir hafif üstünlük vaadeden devamyoluyla sınamak istiyor.

3…e6

3…g6 yanıtının ardından siyahların en popüler tepkisi olan bu hamle son dönemlerde GM Boris Gelfand tarafından sıkça uygulanmaktadır. Siyahların amacı, c6-atı karşısındaki baskıyı …Age7 hamlesiyle karşılamak, aynı zamanda da uygun bir anda …d7-d5 ilerleyişiyle merkezde ‘ben de varım’ diyebilmektir. Ancak konumun bir an için ‘fotoğrafını çektiğimizde’, siyahların rakibine merkezde serbestlik tanımasının beyazların oyununu da kolaylaştırmakta olduğunu görürüz. Beyazlar rakibinin bahsedilen düşüncesini hayata geçirmesini doğrudan yapacağı 4 Fxc6 hamlesiyle engelleyebilir, ancak oyunda göreceğimiz üzere tek seçenek bu değildir.

4 0–0 Age7 5 c3 d5!?

Siyahlar, merkezdeki bu ilerleyiş öncesinde, genellikle rakip filin yerinin belirlenmesini ister. Bu doğrultudaki 5…a6 sürüşü sonrasında oyunda ulaşılandan çok daha farklı bir pozisyona varılır.

6 exd5 Vxd5

6…exd5 yanıtı sonrasındaki 7 d4 beyazlara avantaj veren bir izole vezir piyonu yapısı oluştururken, 6…Axd5 alışı siyahları c6-karesindeki zayıflıkla baş başa bırakırdı.

7 Ke1

Beyazlar olası d2-d4 öncesinde kalesini açık dikeye getiriyor. Bu karar arkasındaki temel motivasyonun, Kasparov’un sorumluluk altına giren herhangi bir karar vermeden önce, genç rakibinin planını görmek istemesi olduğunu düşünüyorum. Belki kulağa tuhaf gelecek; ama, üstünlük arayışı içinde, rakibe hata yaparak bize yardım etmesi açısından da fırsat verilmeli, öyle değil mi?

7…g6?! (D)

Beyazlar d2-d4 sürüşünü planlarken, filin g7-karesinde konumlandırılması gerçekten de çok mantıklı görünüyor. Öyle ya, bu şekilde d4-piyonuna c5-piyonu, c6-atı, d5-karesindeki vezir ve g7-filiyle birlikte topluca baskı kurulmuş olacaktır. Ancak, incelediğimiz örnekte de göreceğimiz üzere, somut analizler, her zaman genel düşüncelerin önünde yer alır. Yine de üstünlüğe erişebilmek adına, yaratıcılığın izlerini önemli derecede taşıyan kuvvetli bir hamleye ihtiyaç duyulur. Kasparov elbetteki eline geçen fırsatı değerlendirmesini bilir.

1

 

 

 

 

 

 

 

8 b4!!

Beyazlara yalnızca hafif üstünlük verme iddiasındaki bir hamle için ‘!!’ imi çok fazla değil mi? Belki öyle, lakin 8 b4 hamlesinin ardındaki taktik anlayış, beyazlara kuvvetli bir merkez verme yolundaki ilk adımdır. İlk olarak merkez üzerinde etkisi bulunan c5-piyonu ortadan kaldırılmak istenmektedir. Bu amaca ulaşıldığı takdirde, bu bölgede piyon çoğuluğuna sahip olarak merkezin hâkimi olan beyazlar henüz tahtanın ortasında yer alan siyah şahın konumundan yararlanabilecektir. Bu düşünceyi a1-h8 çaprazındaki etkinlik arayışıyla birleştirdiğimizde ise, Kasparov’un aynı zamanda siyah vezirin d5-karesindeki sözümona etkili konumundan yararlanmak istediğini de göreceğiz. Şimdi önemle söz ettiğimiz somut analizlere geçelim: 8…cxb4 9 c4! Vf5 10 Fb2 f6 11 Ad4! ve beyazlar merkezin hâkimiyetini ele geçirmiştir. Aslında beyazlara yardımcı olan unsur, siyah vezirin d5-karesindeki konumu sebebiyle c3-c4 ilerleyişinin tempolu şekilde gerçekleşip, Fc1-b2 gelişimine yol vermesidir. Belki de bu devamyolundaki sıkıntıları gören Kramnik, siyahlar için en iyi seçeneğin gözünü kapatıp gelişime devam etmek olduğunu düşünmüştü, kim bilir?

8…Fg7 9 Fb2!

Gizemli kale hamlelerine alışkınız, henüz 9. hamlede bir gizemli fil hamlesine şahit olmak gerçekten de enteresan. Beyazlar c4 ve takiben Fxg7 tehdidini ortaya koyuyor. Kramnik en basit devamyolunu tercih eder, ancak perde arkasında kalmış bir diğer ilginç varyant en sakin konumlarda bile ne denli taktik fırsatlar yattığını bizlere gösterir.

9…0–0

Oyuna devam etmeden önce şu ilginç forse varyanttan söz edilmeli: 9…cxb4 10 c4 (D)

2

 

 

 

 

 

 

10…Vxf3!? 11 Vc1! (11 Vxf3 Fxb2 12 d4! Fxa1 13 d5 exd5 14 cxd5 0-0 15 dxc6 Axc6 16 Fxc6 bxc6 17 Vxc6 Fe6 belirsiz bir konum verir) 11…Vd3 12 Fxg7 Kg8 13 Ff6 a6 14 Ke3 Vd7 15 Fxc6+ Vxc6 16 Fxe7 Şxe7 ve bir kere daha belirsiz bir vaziyetle. Hızlı oyun için kesinlikle çok karmaşık varyantlar, ancak satrançseverler olarak bizlerin oyun sonrasındaki analizler sırasında hızlı davranmamız gerekmez. Şimdi yeniden oyuna dönelim:

10 c4 Vh5 11 Fxg7 Şxg7 12 bxc5 Vxc5 13 d4! (D)

 3

 

 

 

 

 

 

8 b4 hamlesiyle başlatılmış planın doruk noktası. c4-d4 askıda piyonları bu konumda beyazlara çok büyük bir alan avantajı verdiği gibi, hareketlendirilebilir olmaları sebebiyle d4-d5 sürüş fikri, siyahların başının üzerine adeta Demokles’in Kılıcı gibi sallanmaktadır. Ayrıca, siyahların siyah-renkli filinin ortadan kaldırılmış olması, beyazlara çaprazda oyun fırsatları da tanımaktadır.

13…Vb6 14 Ac3

Böylelikle beyazlar gelişimini de tamamlamış oluyor. Birazdan sıra kalelerin bağlantısının sağlanmasına ve bu kuvvetlerin açık dikeylere yerleştirilmesine gelecek.

14…Kd8 15 Fxc6

Beyazlar 14…Kd8 sonrasında bir parça da olsa hassaslasmış d4-piyonuna göz diken c6-atını ortadan kaldırmak istemiş olmalı. 15…Axc6 yanıtıyla bu kareye bir başka at yerleştirilebilir, ancak bu durumdaki 16 Kb1 hamlesiyle bu defa vezir d4-piyonuna göz dikmekten alıkoyulmuş olur.

15…Vxc6 16 Ve2 a6 17 Kac1

Siyahların …b7-b5 fikri karşısında aktif bir tedbir. Beyazlar kalesini rakip vezirle aynı dikeye yerleştirerek aynı zamanda d4-d5 ilerleyişinin de önünü açmaktadır.

17…Vc7 18 d5! (D)

4

 

 

 

 

 

 

 

Siyah atın boşta kalmasından yararlanan etkili bir ilerleyiş. Beyaz kuvvetler tahtanın bütününde etkili olurken, pasif bekleyişteki siyahların tek umudu rakibin yapacağı bir hata.

18…f6 19 dxe6 Kd6 20 Ad5!

19 dxe6 hamlesi sonrasında boşalan d5-karesinden yararlanan bu kez at oluyor. Fillere kıyasla kısa menzilli olan atların rakip hedeflere yakın noktaları sevdiğini defalarca vurguladık. Birazdan bunun nedeni bir kere daha ispatlanacak.

20…Vd8 (D)

5

 

 

 

 

 

 

 

21 Axf6!

Siyah-filin yitirilmesinden bu yana hassas konumdaki şahı ortaya çıkaran beyaz at oluyor. Kramnik’in bu ‘feda’yı kabul etmesi 1 hamlelik mat (Ve5#) dolayısıyla mümkün değildi.

21…Kxe6 22 Ae4 Ac6 23 Vb2+!

8 b4 planına güzel bir selam! Filin yokluğunda zayıflamış olan çaprazın kontrolü, tam 15 hamle sonra değerlendirilmektedir.

23…Şg8 24 Afg5 Ke5 25 f4 Kf5 26 Kcd1!

Gerçek anlamda dominasyon.

1–0

Beyaz kuvvetlerin tümünün etkin konumlarda yer alması karşısında a8-c8 karelerindeki siyah taşların çaresizliği aslında her şeyi anlatmaktadır. Kramnik, rakibinin sürekli olarak tehditler ortaya koyduğu oyunu karşısında bu önemli kuvvetlerini geliştirmek ve kullanmak adına bir türlü fırsat bulamadı.

Peki, kendi oyunlarımızda nasıl yaratıcı olabiliriz? Formulü henüz bulunmamış bu uzun soluklu soruya yanıt verebilmemiz zor. Ancak ustaların oyunlarındaki yaratıcı yaklaşım örneklerini incelemek güzel bir adım olabilir.

* Yaratıcılık Üzerine (04.04.2009 – Analiz / TSF Websitesi Köşe Yazısı)

Facebook'da paylaş